Hook
Ngày 13 tháng 3 năm 2024, bản nâng cấp Dencun được kích hoạt trên Ethereum mainnet. Trong 24 giờ đầu, phí gas cho Layer 2 giảm tới 90%. Một người dùng Arbitrum đã thực hiện giao dịch với phí 0,0008 đô la – rẻ hơn cả một chiếc kẹo cao su. Cộng đồng reo hò: “Cuối cùng, scalability đã đến!”. Nhưng nếu nhìn vào dữ liệu on-chain, tôi thấy một dấu hiệu đáng lo ngại. Trong cùng ngày hôm đó, tỷ lệ lấp đầy blob (blob occupancy rate) của Ethereum đã chạm mốc 67% trong vòng 6 giờ. Đến tháng 6, con số này thường xuyên vượt 90% vào các khung giờ cao điểm. Và điều gì sẽ xảy ra khi blob đầy? Câu trả lời nằm ở một con số: 3. Mỗi block Ethereum chỉ có thể chứa tối đa 3 blob. Đó là giới hạn cứng, không thể mở rộng trong ngắn hạn.
Context
Dencun giới thiệu EIP-4844, đưa vào cơ chế “blob” – một loại không gian dữ liệu tạm thời, rẻ hơn so với calldata truyền thống. Các rollup (Optimism, Arbitrum, Base, zkSync…) sử dụng blob để đăng dữ liệu batch lên Ethereum, thay vì ghi vào calldata. Điều này giảm tải đáng kể chi phí L1 cho rollup – và do đó giảm phí cho người dùng cuối. Trước Dencun, một batch trên Arbitrum tốn khoảng 0.01 ETH phí L1; sau Dencun, con số giảm xuống 0.0005 ETH. Nghe có vẻ tuyệt vời. Nhưng vấn đề là: blob là một tài nguyên có hạn. Mỗi block có 3 blob, mỗi blob 128 KB, tổng dung lượng 384 KB/block. Với 7.200 block mỗi ngày (theo Ethereum 12 giây/block), tổng dung lượng blob hàng ngày chỉ ~2.76 GB. Trong khi đó, mỗi rollup cần đăng batch định kỳ – Arbitrum đăng khoảng 1 batch mỗi phút, Optimism 1 batch mỗi 2 phút, Base 1 batch mỗi 30 giây. Tổng nhu cầu blob từ tất cả rollup hiện đã vượt quá 80% dung lượng khả dụng vào giờ cao điểm. Và khi nhiều rollup mới (như Scroll, Linea, Taiko, Kakarot) tiếp tục ra mắt, cơn khát blob sẽ chỉ tăng.
Core
Hãy nhìn vào code. Trong đặc tả Ethereum, số lượng blob tối đa mỗi block được xác định bởi tham số MAX_BLOBS_PER_BLOCK = 3. Đây là một hằng số cứng, được thiết lập dựa trên giới hạn băng thông mạng p2p để đảm bảo sự đồng thuận. Việc tăng con số này lên 4 hoặc 5 đòi hỏi một hard fork và phải được các nhà phát triển đồng thuận – điều này không thể xảy ra trong ít nhất 12-18 tháng tới. Trong khi đó, phí blob được xác định qua cơ chế thị trường phí mới: blob_base_fee tăng theo cấp số nhân khi lượng blob sử dụng vượt quá mục tiêu (target 2 blob/block). Khi nhu cầu blob đạt đến 3 blob/block, phí blob sẽ tăng vọt. Vào tháng 6 năm 2024, tôi đã ghi nhận một số block có blob_base_fee lên tới 50 wei – gấp 10 lần so với mức trung bình tháng 4. Điều này có nghĩa là chi phí L1 cho rollup sẽ tăng gấp 10 lần, và sau đó gấp 100 lần khi nhu cầu blob đạt đến giới hạn. Tôi dự báo: trong vòng 18 tháng, phí blob sẽ tăng tới mức xóa sạch toàn bộ lợi ích chi phí mà Dencun mang lại. Các rollup buộc phải chọn: hoặc chấp nhận phí cao hơn, hoặc giảm tần suất batch (tăng độ trễ), hoặc chuyển sang giải pháp thay thế như Celestia, EigenDA. Nhưng mỗi lựa chọn đều có trade-off. Giảm tần suất batch khiến người dùng phải chờ lâu hơn để rút tiền, làm giảm UX. Chuyển sang DA ngoài (alt-DA) làm tăng độ phức tạp và giảm tính bảo mật so với Ethereum DA. Và câu chuyện “Ethereum DA là tài sản quý giá” sẽ trở thành một nghịch lý: chính sự thành công của rollup lại đang giết chết lợi thế chi phí của chúng.
Contrarian
Góc nhìn phổ biến hiện nay cho rằng Dencun là “bản nâng cấp cuối cùng” để giải quyết vấn đề mở rộng. Nhưng sự thật là: Dencun chỉ là một bước đệm. Nó không giải quyết gốc rễ – đó là sự thiếu hụt không gian dữ liệu có sẵn với chi phí thấp. Chúng ta đang thấy một hiện tượng “tragedy of the commons” trong không gian blob: mỗi rollup hành động vì lợi ích riêng, nhưng tổng thể họ đang cạn kiệt tài nguyên chung. Điều trớ trêu là: những người ủng hộ rollup nhiệt thành nhất lại là những người đầu tiên kêu gọi tăng giới hạn blob, nhưng lại không muốn trả phí cao hơn. Một số dự án đã bắt đầu thử nghiệm nén dữ liệu batch hiệu quả hơn (ví dụ: sử dụng SNARK proof để giảm kích thước dữ liệu), nhưng điều này làm tăng chi phí tính toán cho sequencer. Nếu chi phí tính toán tăng lên, sequencer sẽ phải tăng phí cho người dùng. Vậy lợi ích ròng vẫn bằng không. Trong các cuộc thảo luận với nhóm phát triển của một rollup hàng đầu, tôi nhận thấy họ đang tính đến phương án “sử dụng nhiều DA layer” – một số batch lên Ethereum, một số lên Celestia. Nhưng điều đó phá vỡ giả định bảo mật thống nhất. Đây là một điểm mù mà ít ai nói tới: người dùng rollup không hề biết batch của họ đang được đăng ở đâu. Nếu một rollup chuyển một phần dữ liệu sang alt-DA, tính khả dụng dữ liệu (data availability) của họ không còn được đảm bảo bởi Ethereum nữa. Và đó là một rủi ro hệ thống.
Takeaway
Dencun không phải là viên đạn bạc. Nó là một miếng băng dính tạm thời. Khi blob đầy, rollup sẽ phải đối mặt với một bài toán kinh tế học mới: hoặc trả nhiều hơn, hoặc chậm hơn, hoặc kém an toàn hơn. Và người dùng cuối sẽ là người gánh chịu hậu quả. Câu hỏi đặt ra: liệu Ethereum có thể tăng giới hạn blob kịp thời trước khi sự bão hòa xảy ra? Hay chúng ta sẽ chứng kiến một cuộc di cư hàng loạt sang các giải pháp DA thay thế? Tôi đang theo dõi chặt chẽ blob_base_fee. Nếu nó vượt quá 100 wei trong vòng sáu tháng tới, đó sẽ là tín hiệu báo động cho toàn bộ hệ sinh thái rollup. Và khi đó, câu nói “code là thơ của logic, bug là vần sai” sẽ có một ý nghĩa mới: lỗi thiết kế không nằm ở code, mà nằm ở giả định về tài nguyên vô hạn.
