Vài tuần trước, tôi đang ngồi trong một quán cà phê ở Warsaw, nhìn chằm chằm vào màn hình hiển thị một đề xuất trên Snapshot. Một DAO với ngân sách 5 triệu USD đang bỏ phiếu về việc có nên đầu tư vào một quỹ đầu cơ hay không. Kết quả: ủng hộ 72%, tỷ lệ tham gia 8%. Tôi nhấp vào danh sách cử tri và thấy ba ví đã kiểm soát 51% số phiếu. Đó không phải là một DAO. Đó là một syndicate được ngụy trang bằng mã thông báo.
Vào năm 2017, khi whitepaper Ethereum rơi vào tay tôi, lời hứa về 'hợp đồng thông minh' đã thay đổi cách tôi nhìn nhận quyền lực. Tôi đã đầu tư 5.000 PLN, tham gia ICO OmiseGO, kiếm được 12 lần, và quan trọng hơn, tôi bắt đầu viết blog 'Truyền giáo số'. Tôi tin rằng DAO sẽ là tương lai của quản trị phi tập trung. Nhưng sau 8 năm quan sát, xây dựng và thất bại — bao gồm cả dự án DAO cho nông dân mà tôi đã tổ chức hackathon tại Warsaw năm 2019 — tôi nhận ra một sự thật khó chịu: Hầu hết DAO ngày nay không phải là công cụ phi tập trung, mà là một phiên bản tinh vi hơn của chủ nghĩa tập trung, được ngụy trang dưới lớp vỏ smart contract. Và vấn đề nằm ở lõi kỹ thuật của chúng.
Hãy nhìn vào bất kỳ DAO hàng đầu nào: Uniswap, Compound, Aave. Về mặt kỹ thuật, chúng có vẻ phi tập trung. Hợp đồng thông minh, quản trị on-chain, đề xuất cộng đồng. Nhưng khi bạn đào sâu vào cấu trúc quyền lực thực tế, một mô hình lặp lại xuất hiện. Các quỹ đầu tư mạo hiểm và nhóm sáng lập nắm giữ phần lớn token quản trị. Điều này không chỉ là vấn đề phân phối, nó là một lỗ hổng trong thiết kế cơ chế. Trong cuộc khảo sát của tôi về 20 DAO hàng đầu vào năm 2024, tôi phát hiện ra rằng trung bình 5 ví hàng đầu kiểm soát hơn 60% quyền biểu quyết. Điều này không khác gì một hội đồng quản trị tập trung, ngoại trừ việc nó được mã hóa và minh bạch hơn. Tôi gọi đây là 'ảo tưởng phi tập trung' — nơi công nghệ tạo ra vẻ ngoài của sự phân quyền mà không thay đổi bản chất quyền lực.
Điều tôi thấy thú vị là cách chúng ta phản ứng với sự thật này. Nhiều người trong không gian Web3 nói: 'Đó chỉ là giai đoạn đầu, khi cộng đồng phát triển, token sẽ được phân phối rộng rãi hơn.' Nhưng điều đó đã không xảy ra trong 8 năm qua. Lý do? Tokenomics của hầu hết DAO được thiết kế để thưởng cho những người nắm giữ lớn. Tôi nhớ lại trải nghiệm của mình vào năm 2019 khi tham gia hackathon 'Warsaw DAO Jam'. Chúng tôi đã cố gắng xây dựng một DAO cho hiệp hội nông dân. Dự án thất bại về mặt kỹ thuật, nhưng bài học lớn nhất là: một DAO chỉ hiệu quả khi những người tham gia có động lực kinh tế và quyền lực ngang nhau. Khi một bên có 10 lần quyền biểu quyết hơn bên kia, DAO không phải là một nền dân chủ, nó là một chế độ đầu sỏ.
Vậy giải pháp là gì? RetroPGF của Optimism là một trong những cơ chế tài trợ public goods hiệu quả duy nhất mà tôi từng thấy. Nó không dựa vào quyền biểu quyết của token, mà dựa vào đánh giá đồng thuận và kết quả thực tế. Hầu hết các ủy ban grant DAO khác chạy bằng thân hữu — tôi đã tận mắt chứng kiến điều đó trong một dự án mà thành viên ủy ban cấp grant cho bạn bè của họ. RetroPGF giải quyết điều này bằng cách phân bổ quỹ dựa trên tác động đã được chứng minh, không phải dựa trên quảng cáo hay kết nối. Nó là một bước tiến, nhưng vẫn chưa hoàn hảo. Lý do? Nó vẫn cần một nhóm đánh giá tập trung để quyết định ai được nhận.
Đây là góc nhìn phản trực giác: Soulbound Token (SBT) — thứ được ca ngợi như một giải pháp cho danh tính phi tập trung — thực ra đang kìm hãm sự phát triển thực sự. Trong ba năm qua, SBT vẫn chỉ là một khái niệm. Tại sao? Bởi vì trong một thị trường biến động, không ai muốn có một hồ sơ tín dụng mãi mãi on-chain. Hãy tưởng tượng bạn tham gia một giao thức DeFi, vay quá nhiều và bị thanh lý. Một SBT sẽ ghi lại lịch sử đó vĩnh viễn. Bạn sẽ không bao giờ có thể tham gia giao thức đó nữa. Điều này tạo ra một hệ thống giai cấp on-chain, nơi lỗi lầm trong quá khứ trở thành bản án chung thân. Đó không phải là phi tập trung. Đó là sự kiểm soát xã hội được mã hóa.
Tôi nhớ trải nghiệm của mình vào năm 2020 khi mất 3 ETH trong vụ rug-pull 'FairMoon'. Nếu có một SBT ghi lại sự kiện đó, tôi sẽ bị gắn mác 'nhà đầu tư rủi ro' và bị loại khỏi nhiều dự án. Nhưng bài học tôi rút ra là sự nhiệt tình cần kiểm tra kỹ thuật — một bài học quý giá. Vậy tại sao chúng ta lại muốn trừng phạt những người mắc lỗi thay vì cho họ cơ hội học hỏi? Điều tôi ủng hộ là một hệ thống danh tính có thể thu hồi hoặc có thời hạn, nơi lịch sử không phải là bản án cuối cùng. Điều này phù hợp hơn với tinh thần phi tập trung: trao quyền cho cá nhân, không phải trừng phạt họ.
Một chủ đề khác là sàn giao dịch tập trung. 'Proof of Reserves' mà hầu hết các sàn đưa ra chỉ là một vở kịch: chúng chứng minh một phần nợ và thiếu audit liên tục. Khi FTX sụp đổ, tôi đã cảnh báo cộng đồng của mình rằng hầu hết 'Proof of Reserves' không chứng minh được gì ngoài việc sàn có thể hợp tác với một công ty kiểm toán nào đó. Hãy nhìn vào dữ liệu: nhiều sàn chỉ công bố một lần và không bao giờ cập nhật. Tôi đã kiểm tra ví Bitcoin của một sàn lớn vào tháng trước — số dư hiển thị trên trang 'Proof of Reserves' đã lỗi thời 6 tháng. Điều đó có ý nghĩa gì? Nó chứng minh rằng sàn đã từng có tiền, nhưng không chứng minh được họ vẫn có tiền. Đây không phải là minh bạch, đó là quảng cáo.
Từ góc nhìn của một DAO Governance Architect, tôi thấy một mô hình lặp lại: công nghệ blockchain đang bị sử dụng để tạo ra vẻ ngoài của sự minh bạch mà không thực sự thay đổi cấu trúc quyền lực. Giống như cách các tập đoàn lớn sử dụng ESG để xanh hóa hình ảnh của họ, Web3 đang sử dụng 'phi tập trung hóa' như một công cụ tiếp thị. Giải pháp không nằm ở việc từ bỏ blockchain, mà ở việc thiết kế lại các cơ chế từ đầu. Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi, tôi tin rằng cần có một cách tiếp cận mới: kết hợp bỏ phiếu bậc (quadratic voting) với cơ chế chống tập trung hóa, và sử dụng zk-proofs để tạo ra các hệ thống danh tính có thể thu hồi. Đây không phải là công nghệ trong tương lai — nó đã tồn tại. Vấn đề là chúng ta có đủ can đảm để từ bỏ mô hình 'đầu tư nhiều, quyền lực nhiều' hay không.
Khi tôi nhìn lại hành trình của mình từ một nhà phân tích ngân hàng Warsaw đến một người xây dựng DAO, tôi thấy rằng sự thật lớn nhất là: phi tập trung không phải là công nghệ, nó là một lựa chọn. Công nghệ có thể tạo điều kiện cho nó, nhưng nếu chúng ta không có ý chí chính trị để phân phối lại quyền lực, blockchain sẽ chỉ là một công cụ khác để củng cố cấu trúc quyền lực hiện có. Câu hỏi thực sự không phải là 'Làm thế nào để xây dựng một DAO phi tập trung?', mà là 'Liệu chúng ta có sẵn sàng từ bỏ quyền lực của mình để tạo ra một hệ thống thực sự bình đẳng hay không?' Câu trả lời cho câu hỏi đó sẽ quyết định tương lai của toàn bộ ngành công nghiệp này.
